KPSS Ortaöğretim Defteri

Sözcükte anlam 3–4 soru

• Gerçek anlam: sözcüğün ilk akla gelen, sözlükteki anlamı. soğuk su
• Yan anlam: gerçek anlamla bağı sürer, benzerlik üzerinden genişler. şişenin ağzı
• Mecaz anlam: gerçek anlamdan tamamen kopar. soğuk karşıladı
• Terim anlam: bir bilim/sanat/meslek dalına ait. kök, açı, perde
• Deyim: kalıplaşmış, en az iki sözcük, genelde mecaz. Tanım cümlesi değildir.
• Atasözü: öğüt verir, kalıplaşmıştır, kimsenin malı değildir.
• İkileme: anlamı güçlendirir; araya noktalama girmez. yavaş yavaş
• Somut→soyut aktarma: acı söz, duyu aktarımı: sıcak renk

Cümlede anlam 3–4 soru

• Neden–sonuç: "…dığı için, …den dolayı" → önce sebep, sonra sonuç.
• Amaç–sonuç: "…mak için, …mak amacıyla" → niyet var, gerçekleşmiş olması şart değil.
• Koşul (şart): "…sa, …ince, …dıkça, yeter ki".
• Karşılaştırma: en az iki varlık/durum bir yönden kıyaslanır.
• Öznellik: kişiden kişiye değişir, kanıtlanamaz. Nesnellik: doğrulanabilir.
• Örtülü anlam: söylenmeyen ama zorunlu olarak çıkan yargı. "Bu yıl da kazanamadı" → geçen yıl da kazanamamış.
• Tanım cümlesi: "…nedir?" sorusuna cevap verir, "…dır" ile biter.
• Üslup: nasıl söylendiği (kısa cümleler, yalın dil). İçerik: ne söylendiği.

Paragraf 12–15 soru

• Ana düşünce: parçanın tamamını kapsar, genellikle ilk veya son cümlededir. Bir ayrıntıyı anlatan şık ana düşünce olamaz.
• Yardımcı düşünce: "değinilmemiştir" sorularında şıkları tek tek metinde ara; metinde yoksa doğru cevap odur.
• Akışı bozan cümle: konudan değil, düşüncenin akışından kopanı bul. Genelde 2. veya 4. cümledir.
• Paragraf tamamlama: boşluktan önceki ve sonraki cümleye bak; bağlaç ve zamir uyumu (bu, o, ancak, çünkü) cevabı verir.
• Anlatım biçimleri: açıklayıcı (bilgi verir), tartışmacı (çürütür), betimleyici (görselleştirir), öyküleyici (olay + zaman akışı).
• Geliştirme yolları: tanımlama, örnekleme, karşılaştırma, tanık gösterme (alıntı + isim), sayısal veri, benzetme.

Ses bilgisi 1–2 soru

• Ünsüz yumuşaması: p·ç·t·k → b·c·d·ğ. kitap → kitabı
• Ünsüz benzeşmesi (sertleşme): f·s·t·k·ç·ş·h·p'den sonra c·d·g → ç·t·k. seç-gin → seçkin
• Ünlü düşmesi: burun → burnu, sabır → sabrı
• Ünlü daralması: a·e → ı·i·u·ü (yalnız -yor ve "de-, ye-" ile). başla-yor → başlıyor
• Kaynaştırma harfleri: y – ş – s – n ("yaşasın" diye ezberle). iki-ş-er, kapı-s-ı
• Ünsüz türemesi: af → affetmek, his → hissetmek
• Ulama: ünsüzle biten sözcük + ünlüyle başlayan sözcük; arada noktalama varsa olmaz.

Yapı bilgisi 2–3 soru

• Yapım eki yeni sözcük türetir: göz-lük, sev-gi. Çekim eki türetmez, görev yükler: hâl, iyelik, çoğul, kip, kişi.
• Ek sırası her zaman: kök → yapım eki → çekim eki.
• Basit: yapım eki almamış. Türemiş: yapım eki almış. Birleşik: iki sözcükten oluşmuş (hanımeli).
• İsim kökü mü fiil kökü mü: köke -mek/-mak gelebiliyorsa fiil köküdür.

Sözcük türleri 3–4 soru

• Sıfat isimden önce gelir ve ismi niteler/belirtir; zamir ismin yerini tutar; zarf fiili/sıfatı/başka zarfı etkiler.
• Ayırt etme: sözcükten sonra isim varsa sıfat, yoksa zamirdir. bu kalem (sıfat) / bu benim (zamir)
• Edat tek başına anlamsızdır (gibi, için, kadar, ile, göre); bağlaç çıkarılınca anlam bozulmaz (ve, ama, çünkü, fakat).
• Fiilde kip: haber kipleri (-di, -miş, -yor, -ecek, -r) + dilek kipleri (-se, -meli, -e, emir).
• Çatı — özneye göre: etken, edilgen (-il/-in), dönüşlü, işteş. Nesneye göre: geçişli / geçişsiz.

Cümlenin öğeleri 2–3 soru

• Yüklem önce bulunur; sonra yükleme sorular sorulur.
• Özne: "kim / ne" · Belirtili nesne: "kimi / neyi" · Belirtisiz nesne: "ne" (ek almaz)
• Dolaylı tümleç (yer tamlayıcısı): "kime / kimde / kimden" — -e, -de, -den hâl ekleri
• Zarf tümleci: "ne zaman / nasıl / niçin / ne kadar"
• Cümle türleri: yükleme göre (fiil/isim), diziliş (kurallı/devrik), anlam (olumlu, olumsuz, soru, ünlem), yapı (basit, birleşik, sıralı, bağlı).

Yazım kuralları 1–2 soru

• de/da: "-de" bulunma ekiyse bitişik; "da/de" bağlaçsa ayrı ve asla "te/ta" olmaz. Cümleden atılabiliyorsa ayrı yazılır.
• ki: daima ayrı. İstisnalar: oysaki, mademki, halbuki, sanki, belki, çünkü, meğerki
• mi: her zaman ayrı, ama kendinden sonraki eki bitişik alır. geldi mi?, güzel misin?
• Büyük harf: özel adlar; unvan addan sonra gelirse büyük (Ahmet Bey); yön adları bölge belirtirse büyük (Doğu Anadolu).
• Sayılar metinde yazıyla, çek/senette bitişik; 5'inci / beşinci.
• Birleşik fiiller: ses düşmesi/türemesi varsa bitişik (kaybolmak, hissetmek), yoksa ayrı (yardım etmek).

Noktalama 1–2 soru

• Kesme işareti: özel ada gelen çekim ekini ayırır (Ankara'da); yapım eki ayrılmaz (Türkçe, Aydınlı). Kurum adlarında kullanılmaz (Türk Dil Kurumundan).
• Virgül: eş görevli sözcükler, ara söz, uzun özne; "ve, veya, ile" ile birlikte kullanılmaz.
• Noktalı virgül: öğeleri virgülle ayrılmış gruplar arasında, ve "ama/fakat/ancak" öncesinde.
• İki nokta: açıklama, alıntı, örnek sıralaması öncesi.
• Üç nokta: tamamlanmamış cümle, sözün sürdüğünü gösterme, kaba sayılan söz.

Anlatım bozuklukları 2–3 soru

• Gereksiz sözcük: "geri iade etmek", "yaklaşık 5 civarında"
• Anlamca çelişme: "kesinlikle sanırım gelir"
• Yanlış anlamda kullanım: azımsamak / küçümsemek, çekimser / çekingen
• Özne–yüklem uyumsuzluğu: özne insansa ve çoğulsa yüklem çoğul olabilir; insan dışı çoğul öznede yüklem tekil olur.
• Nesne/tümleç eksikliği: ortak öğe iki yükleme birden uymuyorsa bozuktur. "Kardeşini çok sever, sık sık telefon ederdi."
• Tamlama yanlışı: "ekonomik ve sosyal politikalar" gibi ortak tamlanan uyumsuzluğu.
• Çatı uyuşmazlığı: aynı cümlede bir yüklem etken, diğeri edilgense bozuktur.

Temel kavramlar 2–3 soru

• Ardışık n doğal sayı toplamı: n(n+1)/2 · ardışık tek sayı toplamı: n²
• Ardışık sayılarda toplam = (ilk + son) × terim sayısı / 2, terim sayısı = (son − ilk)/artış + 1
• T+T=Ç, T+Ç=T, T×T=T, Ç×herhangi=Ç. Tek sayı kuvveti tek kalır.
• En küçük asal 2 ve tek çift asal odur. 1 asal değildir.
• Sıfır: 0! = 1, a⁰ = 1 (a≠0), sıfıra bölme tanımsız.

Bölme ve bölünebilme 2–3 soru

• A = B·C + K ve K < B (bölünen = bölen × bölüm + kalan)
• 2: son basamak çift · 5: 0 veya 5 · 10: 0
• 3: rakamlar toplamı 3'ün katı · 9: rakamlar toplamı 9'un katı
• 4: son iki basamak 4'ün katı · 8: son üç basamak 8'in katı
• 6: hem 2 hem 3'e bölünür · 11: sağdan başlayarak +−+− toplamı 0 ya da 11'in katı

Üslü ve köklü sayılar 2–3 soru

• aᵐ · aⁿ = a⁽ᵐ⁺ⁿ⁾ · aᵐ / aⁿ = a⁽ᵐ⁻ⁿ⁾ · (aᵐ)ⁿ = a⁽ᵐ·ⁿ⁾
• a⁻ⁿ = 1/aⁿ · (a/b)⁻ⁿ = (b/a)ⁿ
• (−1) çift kuvvet = +1, tek kuvvet = −1
• √a · √b = √(ab) · ⁿ√(aᵐ) = a^(m/n)
• Kökten çıkarma: √(a²b) = a√b · Paydayı kökten kurtarma: eşleniğiyle çarp

Mutlak değer ve eşitsizlik 1–2 soru

• |a| ≥ 0 her zaman · |a| = a (a≥0), |a| = −a (a<0)
• |a·b| = |a|·|b| · |a+b| ≤ |a| + |b|
• |x| < a ⟹ −a < x < a · |x| > a ⟹ x<−a veya x>a
• Eşitsizliği negatif bir sayıyla çarpar/bölersen yön değişir.

Çarpanlara ayırma 1–2 soru

• a² − b² = (a−b)(a+b)
• (a±b)² = a² ± 2ab + b²
• a³ − b³ = (a−b)(a²+ab+b²) · a³ + b³ = (a+b)(a²−ab+b²)
• a² + b² = (a+b)² − 2ab — soruların çoğu bu geçişle çözülür
• x² + (a+b)x + ab = (x+a)(x+b)

Oran, orantı, yüzde 2–3 soru

• Doğru orantı: biri artarken diğeri artar → a/b = k
• Ters orantı: biri artarken diğeri azalır → a · b = k
• Yüzde artış: yeni = eski × (1 + r/100) · azalış: × (1 − r/100)
• Önce %20 artıp sonra %20 azalan bir değer eskisine dönmez, %4 azalır.
• Faiz: Faiz = (Anapara × Oran × Süre) / 100 (süre yıl cinsinden)

Problemler 8–10 soru

• Yaş: aradaki fark hiç değişmez; "t yıl sonra" herkese +t ekle.
• İşçi–havuz: 1 günlük iş = 1/a. Birlikte: 1/a + 1/b = 1/x. Boşaltan musluk eksi yazılır.
• Hareket: yol = hız × zaman. Zıt yönde yaklaşma → hızlar toplanır; aynı yönde yetişme → hızlar çıkarılır.
• Kâr–zarar: kâr maliyet üzerinden, indirim satış fiyatı üzerinden hesaplanır.
• Karışım: tuz/şeker miktarı üzerinden kur, yüzde üzerinden değil.
• Sayı problemi: iki basamaklı sayı = 10a + b, rakamları yer değiştirince 10b + a.

Kümeler, olasılık, sayma 2–3 soru

• s(A∪B) = s(A) + s(B) − s(A∩B)
• n elemanlı kümenin alt küme sayısı 2ⁿ, öz alt küme 2ⁿ − 1
• Permütasyon (sıra önemli): P(n,r) = n! / (n−r)!
• Kombinasyon (sıra önemsiz): C(n,r) = n! / [r!(n−r)!]
• P(E) = istenen durum / tüm durum, sonuç daima 0 ile 1 arasındadır
• "ve" → çarp, "veya" → topla

Tablo, grafik, sayısal mantık 3–4 soru

• Grafikte önce eksen birimlerini oku; "milyon", "bin" ibaresi cevabı değiştirir.
• Yüzde değişim sorularında hangi yıla göre sorulduğuna dikkat et.
• Örüntülerde sırayla dene: farklar sabit mi → çarpan sabit mi → kareler/küpler mi → iki dizi iç içe mi.
• Şekil–sayı ilişkilerinde her şekli tek tek sayma, kenar/köşe formülü kur.
• Bu sorular bilgi değil dikkat sorusudur; sakin çözersen hepsi nettir.

Üçgen

• İç açılar toplamı 180°, dış açılar toplamı 360°
• Alan = (taban × yükseklik) / 2
• Pisagor: a² + b² = c² (dik üçgen)
• Özel üçgenler: 3–4–5 · 5–12–13 · 8–15–17
• 30–60–90: kenarlar x, x√3, 2x
• 45–45–90: kenarlar x, x, x√2
• Eşkenar üçgen alanı: a²√3 / 4, yüksekliği a√3 / 2
• Bir kenara karşı büyük açı, büyük kenarı görür.

Dörtgenler ve çokgenler

• Kare: alan a², çevre 4a, köşegen a√2
• Dikdörtgen: alan a·b, çevre 2(a+b)
• Paralelkenar: alan taban × yükseklik
• Eşkenar dörtgen / deltoid: alan köşegen çarpımı / 2
• Yamuk: alan [(a + c) × h] / 2
• n kenarlı çokgen: iç açı toplamı (n−2)·180°, köşegen sayısı n(n−3)/2

Çember, daire, katı cisimler

• Çevre = 2πr · Daire alanı = πr²
• Daire dilimi alanı: πr² · (α/360)
• Merkez açı = gördüğü yay · Çevre açı = merkez açının yarısı
• Küp: hacim a³, yüzey 6a²
• Dikdörtgenler prizması: hacim a·b·c
• Silindir: hacim πr²h · Koni: πr²h/3 · Küre: 4πr³/3

Analitik geometri

• İki nokta arası uzaklık: √[(x₂−x₁)² + (y₂−y₁)²]
• Orta nokta: ((x₁+x₂)/2 , (y₁+y₂)/2)
• Eğim: m = (y₂−y₁)/(x₂−x₁)
• Paralel doğrularda eğimler eşit; dik doğrularda m₁ · m₂ = −1
• x eksenine paralel doğrunun eğimi 0; y eksenine paralel doğrunun eğimi tanımsızdır.

İslamiyet öncesi Türk tarihi 2–3 soru

• Asya Hun: bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti. Mete Han — onluk sistemin kurucusu, ilk düzenli ordu.
• Göktürk: "Türk" adını devlet adı olarak kullanan ilk devlet. Kurucu Bumin Kağan.
• II. Göktürk (Kutluk): Orhun Kitabeleri — Türk edebiyatının ilk yazılı eseri, Türk adının geçtiği ilk Türkçe metin.
• Uygurlar: yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti; Mani dini, 18 harfli alfabe, matbaa ve kâğıt kullanımı.
• Hazarlar: Musevilik'i benimseyen tek Türk devleti, "Hazar Barış Çağı".
• Kırgızlar: Manas Destanı — dünyanın en uzun destanı.

Türk–İslam devletleri 2–3 soru

• 751 Talas Savaşı: Türk–Arap yakınlaşması başladı, Türkler kitleler hâlinde İslam'a girdi, kâğıt İslam dünyasına geçti.
• Karahanlılar: ilk Müslüman Türk devleti; resmî dili Türkçe. İlk Türk–İslam eserleri: Kutadgu Bilig (Yusuf Has Hacib), Divânu Lugâti't-Türk (Kaşgarlı Mahmud), Atabetü'l-Hakayık, Divan-ı Hikmet (Ahmet Yesevi).
• Gazneliler: Hindistan'a seferler (Gazneli Mahmud), İslam'ı yaydılar; resmî dil Farsça.
• Büyük Selçuklu: 1040 Dandanakan (devlet resmen kuruldu) · 1071 Malazgirt (Anadolu'nun kapıları açıldı) · Nizamiye Medreseleri (Nizamülmülk, ilk düzenli medrese) · ikta sistemi.
• Anadolu Selçuklu: 1176 Miryokefalon — Anadolu kesin Türk yurdu oldu. Kervansaray, ahilik, Sultanhanı.

Osmanlı: kuruluş ve yükseliş 4–5 soru

• 1299 kuruluş (Osman Bey) · 1326 Bursa başkent · 1363 Sırpsındığı · 1389 I. Kosova (Osmanlı'da ilk top kullanımı)
• 1402 Ankara Savaşı: Timur — Fetret Devri (1402–1413) başladı, İstanbul'un fethi gecikti.
• 1444 Varna ve 1448 II. Kosova: Avrupa artık Osmanlı'yı Balkanlar'dan atamaz.
• 1453 İstanbul'un Fethi: Orta Çağ bitti, Yeni Çağ başladı; Fatih "Kayser-i Rum".
• 1473 Otlukbeli (Akkoyunlu) · 1514 Çaldıran (Safevi) · 1516 Mercidabık + 1517 Ridaniye (Memlûk) → halifelik Osmanlı'ya geçti, kutsal emanetler İstanbul'a taşındı.
• 1526 Mohaç (Macaristan) · 1529 I. Viyana Kuşatması · 1538 Preveze (Barbaros — Akdeniz Türk gölü)
• 1571 İnebahtı: donanma yakıldı · 1533 İstanbul Antlaşması ve 1535 Fransa'ya kapitülasyon.

Duraklama, gerileme, dağılma 4–5 soru

• 1579–1699 Duraklama: Celali İsyanları, 1606 Zitvatorok (Avusturya ile eşit devlet sayıldı), 1699 Karlofça — ilk büyük toprak kaybı.
• 1718 Pasarofça: Lale Devri başladı — ilk matbaa (İbrahim Müteferrika), ilk itfaiye, Batı'ya ilk elçiler. 1730 Patrona Halil isyanıyla bitti.
• 1774 Küçük Kaynarca: Osmanlı tarihinin en ağır antlaşmalarından; Rusya'ya Ortodoksların koruyuculuğu ve kapitülasyon.
• 1792 Yaş ile Kırım kesin kaybedildi. III. Selim — Nizam-ı Cedit.
• II. Mahmut: 1808 Sened-i İttifak (padişah yetkisini ilk kez sınırlayan belge), 1826 Vaka-i Hayriye (Yeniçeri Ocağı kaldırıldı), ilk nüfus sayımı, Divan yerine nazırlıklar.
• 1839 Tanzimat Fermanı (kanun üstünlüğü) · 1856 Islahat Fermanı (gayrimüslimlere eşitlik) · 1876 I. Meşrutiyet + Kanun-i Esasi (ilk anayasa) · 1908 II. Meşrutiyet · 1909 31 Mart Olayı (Hareket Ordusu, II. Abdülhamid tahttan indi).

Savaşlar ve son dönem 3–4 soru

• 1911–12 Trablusgarp: İtalya'ya karşı; Uşi Antlaşması ile Kuzey Afrika'daki son toprak kaybedildi, Ege Adaları İtalya'ya geçti.
• 1912–13 Balkan Savaşları: I. Balkan kaybedildi (Londra Ant.), II. Balkan'da Edirne ve Kırklareli geri alındı (Bükreş, Atina, İstanbul antlaşmaları). Batı sınırı büyük ölçüde belirlendi.
• I. Dünya Savaşı (1914–18): Osmanlı Almanya'nın yanında girdi. Cepheler: Çanakkale (taarruz–savunma, kazanılan tek cephe), Kafkas (Sarıkamış), Kanal, Filistin, Irak, Suriye, Hicaz–Yemen, Galiçya–Romanya–Makedonya (yardım cepheleri).
• 30 Ekim 1918 Mondros Ateşkesi: 7. madde işgallerin, 24. madde Doğu Anadolu'nun dayanağı yapıldı.
• 10 Ağustos 1920 Sevr: TBMM tanımadı, hiç uygulanmadı; Osmanlı'nın fiilî sonu.

Kurtuluş Savaşı 6–7 soru

• 19 Mayıs 1919 Samsun · 22 Haziran 1919 Amasya Genelgesi (kurtuluş ilk kez millete bırakıldı — ihtilal bildirisi)
• 23 Temmuz 1919 Erzurum Kongresi (bölgesel toplanıp millî karar aldı, manda–himaye ilk kez reddedildi) · 4 Eylül 1919 Sivas Kongresi (tüm cemiyetler Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk adı altında birleşti)
• 28 Ocak 1920 Misak-ı Millî (son Osmanlı Mebusan Meclisi) · 16 Mart 1920 İstanbul'un işgali · 23 Nisan 1920 TBMM açıldı
• Doğu Cephesi: Kâzım Karabekir → Gümrü (1920), TBMM'nin ilk siyasi/askerî zaferi ve ilk antlaşması.
• Güney Cephesi: Fransızlara karşı halk direnişi (Maraş, Antep, Urfa) → Ankara Antlaşması (1921).
• Batı Cephesi: I. İnönü (6–10 Ocak 1921 → Londra Konferansı, Moskova Ant.) · II. İnönü (Mart–Nisan 1921) · Kütahya–Eskişehir (tek yenilgi, Sakarya'nın doğusuna çekilme) · Sakarya (23 Ağustos–13 Eylül 1921) — 1683'ten beri süren geri çekiliş bitti, Atatürk'e Gazilik ve Mareşallik · Büyük Taarruz (26–30 Ağustos 1922).
• 11 Ekim 1922 Mudanya Ateşkesi (savaşsız İstanbul, Boğazlar, Doğu Trakya) · 24 Temmuz 1923 Lozan — yeni Türk devleti uluslararası alanda tanındı; kapitülasyonlar kaldırıldı. Musul, Hatay, Boğazlar ve nüfus mübadelesi sorunları o an çözülmedi.

İnkılaplar — kronoloji 4–5 soru

Atatürk ilkeleri 2 soru

• Cumhuriyetçilik: egemenlik millette, yönetim seçimle. (Saltanatın kaldırılması, Cumhuriyet'in ilanı)
• Milliyetçilik: "Ne mutlu Türküm diyene" — ırk değil, birlikte yaşama iradesi. (Misak-ı Millî, TDK, kapitülasyonların kaldırılması)
• Halkçılık: kanun önünde eşitlik, ayrıcalık yok. (Medeni Kanun, kadın hakları, aşarın kaldırılması)
• Devletçilik: özel sektörün yetmediği yerde devlet yatırım yapar. (I. Beş Yıllık Sanayi Planı 1934, Sümerbank, Etibank)
• Laiklik: din ve devlet işlerinin ayrılması, vicdan özgürlüğü. (Halifeliğin kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat, 1937'de anayasaya girmesi)
• İnkılapçılık: yeniliğin sürekliliği; diğer beş ilkeyi canlı tutan ilkedir.
• Bütünleyici ilkeler: millî egemenlik, millî birlik–beraberlik, yurtta ve dünyada barış, çağdaşlaşma, bilimsellik ve akılcılık, insan ve insanlık sevgisi.

Dış politika ve çağdaş dönem 3 soru

• 1926 Musul İngiltere'ye bırakıldı (Ankara Ant.) · 1932 Türkiye Milletler Cemiyeti'ne davetle üye oldu.
• 1934 Balkan Antantı (Yunanistan, Romanya, Yugoslavya) — İtalya tehdidine karşı.
• 1936 Montrö Boğazlar Sözleşmesi — Boğazlar üzerinde tam egemenlik. Büyük diplomatik zafer.
• 1937 Sadabat Paktı (İran, Irak, Afganistan) — doğu sınırlarının güvenliği.
• 1939 Hatay ana vatana katıldı (Atatürk'ün son dış politika başarısı, Temmuz 1939).
• Sonrası: II. Dünya Savaşı'nda tarafsızlık → 1945 BM kurucu üyeliği → 1950 Kore → 1952 NATO → 1963 AET ortaklık → 1974 Kıbrıs Barış Harekâtı → 1999 AB adaylığı → 2005 müzakerelerin başlaması.

Konum 2 soru

• Türkiye 36°–42° Kuzey enlemleri, 26°–45° Doğu boylamları arasındadır.
• Enlemin sonuçları: dört mevsim yaşanır, orta kuşaktadır, güneyden kuzeye sıcaklık azalır, kuzeye gidildikçe gölge boyu uzar.
• Boylamın sonuçları: doğu–batı arasında 76 dakikalık yerel saat farkı vardır; 3 saat dilimine girse de tek saat kullanılır.
• Özel konum: üç tarafı denizlerle çevrili, Asya–Avrupa köprüsü, Boğazlara sahip, ortalama yükseltisi fazla (≈1132 m), petrol bölgelerine yakın.
• Başlangıç meridyeninin doğusunda olduğu için Greenwich'ten ileridir.

Yer şekilleri 2–3 soru

• Dağlar doğu–batı yönlüdür: kuzeyde Kuzey Anadolu Dağları, güneyde Toroslar, doğuda birleşirler.
• En yüksek nokta: Ağrı Dağı (5137 m) · En büyük volkanik alan Doğu Anadolu.
• En uzun akarsu: Kızılırmak (1355 km) · En çok su taşıyan: Fırat · Rejimi en düzenli: Doğu Karadeniz akarsuları.
• En büyük göl: Van Gölü (sodalı) · En büyük baraj gölü: Atatürk Barajı · Tuz Gölü sığ ve tuzludur.
• Yükselti ve engebe fazladır: tarım alanı azdır, ulaşım maliyeti yüksektir, akarsuların hidroelektrik potansiyeli büyüktür, sıcaklık düşer.
• Kıyı ovaları (Çukurova, Bafra, Çarşamba) delta ovalarıdır; iç kesimlerde plato geniş yer kaplar (Obruk, Cihanbeyli, Haymana, Erzurum–Kars).

İklim ve bitki örtüsü 2–3 soru

• Akdeniz iklimi: yazlar sıcak–kurak, kışlar ılık–yağışlı. Bitki örtüsü maki.
• Karadeniz iklimi: her mevsim yağışlı, sıcaklık farkı az. Bitki örtüsü orman (yağış en fazla Rize).
• Karasal iklim: yazlar sıcak–kurak, kışlar soğuk; günlük ve yıllık sıcaklık farkı büyük. Bitki örtüsü bozkır (step).
• Marmara (geçiş): üç iklimin özelliklerini taşır; bitki örtüsü yalancı maki.
• Sıcaklığı etkileyenler: enlem, yükselti, denize uzaklık, bakı (güney yamaçlar daha sıcak), nem.
• Karadeniz kıyıları orografik (yamaç) yağış, İç Anadolu konveksiyonel (yükselim) yağış alır.

Nüfus ve yerleşme 2 soru

• Nüfusun en yoğun olduğu yerler: Marmara kıyıları, Ege ve Çukurova ovaları, Karadeniz kıyı şeridi.
• En seyrek: Doğu Anadolu'nun yüksek dağlık kesimleri, Tuz Gölü çevresi, Menteşe yöresi.
• Türkiye'de aritmetik nüfus yoğunluğu = toplam nüfus / yüzölçümü.
• Göçün sebepleri: iş imkânı, eğitim, sağlık, tarımda makineleşme, erozyon, terör, doğal afet.
• Nüfus piramidi genişten dara doğru dönüşüyor: doğum oranı azalıyor, ortanca yaş yükseliyor (yaşlanan nüfus).
• Kırsal yerleşmeler: köy, mezra, yayla, oba, divan, çiftlik.

Tarım, hayvancılık, ormancılık 3 soru

• Fındık: Doğu Karadeniz (Giresun, Ordu) — dünya lideriyiz · Çay: Rize çevresi
• Zeytin–incir–üzüm: Ege ve Akdeniz kıyıları (incirde Aydın) · Pamuk: Çukurova, GAP, Ege
• Şeker pancarı: İç Anadolu ve iç bölgeler · Buğday: İç Anadolu (en geniş ekim alanı)
• Muz: Anamur–Alanya kıyıları · Turunçgil: Akdeniz kıyıları · Tütün: Ege ve Karadeniz
• Çay ve fındık nemli iklim ister; pamuk ve pirinç yazın sıcaklık ve sulama ister.
• Küçükbaş hayvancılık bozkırlarda (İç ve Doğu Anadolu), büyükbaş hayvancılık çayırın bol olduğu Doğu Anadolu ve Karadeniz'de gelişmiştir.
• Orman varlığı en fazla Karadeniz, en az Güneydoğu Anadolu bölgesindedir.

Madenler, enerji, sanayi 2–3 soru

• Bor: dünya rezervinin büyük bölümü Türkiye'de — Eskişehir, Kütahya, Balıkesir, Bursa.
• Taş kömürü: yalnızca Zonguldak havzasında · Linyit: Afşin–Elbistan, Soma, Tunçbilek
• Demir: Divriği (Sivas), Hekimhan · Bakır: Murgul (Artvin), Küre · Krom: Guleman (Elazığ)
• Elektriğin kaynakları: doğal gaz, kömür, hidroelektrik, rüzgâr (RES), güneş (GES), jeotermal; Akkuyu nükleer santral projesi.
• Sanayi Marmara Bölgesi'nde yoğunlaşmıştır: ham madde, pazar, ulaşım ve iş gücü bir aradadır.
• Türkiye enerjide dışa bağımlıdır — cari açığın en büyük kalemlerinden biridir.

Ulaşım, turizm, ticaret 2 soru

• Yurt içi yük ve yolcu taşımacılığında kara yolu birinci sıradadır.
• Dağların doğu–batı uzanışı kuzey–güney ulaşımını zorlaştırır, maliyeti artırır.
• Turizm çeşitleri: deniz–kum–güneş, kültür, termal, kış, inanç, yayla, kongre, sağlık.
• Turizm gelirleri döviz girdisi sağlar ve dış ticaret açığını azaltır; istihdam yaratır.
• Türkiye'nin UNESCO Dünya Mirası Listesi'nde 20'den fazla varlığı bulunur (Göreme, Truva, Efes, Safranbolu, Divriği Ulu Cami, Göbeklitepe…).
• İhracatta sanayi ürünleri, ithalatta ara malı ve enerji ağırlıklıdır.

Bölgelerin "en"leri kesin soru

Hukukun temel kavramları 1–2 soru

• Sosyal düzen kuralları: din, ahlak, görgü ve hukuk. Hukuku ayıran şey devlet gücüyle desteklenen yaptırımıdır.
• Yaptırım türleri: ceza, cebri icra, tazminat, hükümsüzlük (yokluk, butlan, iptal).
• Kamu hukuku dalları: anayasa, idare, ceza, vergi, yargılama, devletler genel hukuku.
• Özel hukuk dalları: medeni hukuk, borçlar, ticaret, devletler özel hukuku.
• Medeni hukukun bölümleri: kişiler, aile, miras, eşya, borçlar.
• Kişilik tam ve sağ doğumla başlar, ölümle sona erer. Ergenlik kural olarak 18 yaş.

Anayasa tarihi ve ilkeler 1–2 soru

• 1876 Kanun-i Esasi ilk anayasa · 1921 Teşkilat-ı Esasiye (kuvvetler birliği, en kısa anayasa) · 1924 · 1961 (en geniş özgürlükçü, iki meclisli) · 1982 (yürürlükte).
• 2017 değişikliğiyle Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi'ne geçildi; Başbakanlık ve Bakanlar Kurulu kaldırıldı.
• Madde 1: Devletin şekli Cumhuriyettir. Madde 2: Cumhuriyetin nitelikleri — demokratik, laik, sosyal, hukuk devleti; Atatürk milliyetçiliğine bağlı. Madde 3: ülke bütünlüğü, dil, bayrak, millî marş, başkent.
• İlk üç madde değiştirilemez, değiştirilmesi teklif edilemez (madde 4).
• Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir; hiçbir kimse kaynağını anayasadan almayan bir yetki kullanamaz.

Temel hak ve hürriyetler 1–2 soru

• Üç grup: kişi hakları (koruyucu — yaşam, özel hayat, konut dokunulmazlığı), sosyal–ekonomik haklar (isteme — eğitim, sağlık, sosyal güvenlik), siyasi haklar (katılma — seçme, seçilme, parti kurma, dilekçe).
• Sınırlandırma (m.13): yalnızca kanunla, anayasanın sözüne ve ruhuna, demokratik toplum düzenine ve ölçülülük ilkesine uygun olarak yapılır.
• Olağanüstü hâlde (m.15) haklar durdurulabilir; ancak yaşam hakkına, kişinin maddi–manevi varlığına, din–vicdan–düşünce özgürlüğüne ve suçsuzluk karinesine dokunulamaz.
• Seçme hakkı 18 yaş, seçilme hakkı 18 yaş (milletvekili).

Yasama — TBMM 1–2 soru

• 600 milletvekili, seçim dönemi 5 yıl, seçimler Cumhurbaşkanı seçimiyle aynı gün yapılır.
• Toplantı yeter sayısı: üye tam sayısının üçte biri (200). Karar yeter sayısı: toplantıya katılanların salt çoğunluğu, ancak üye tam sayısının dörtte birinin bir fazlasından (151) az olamaz.
• Görevleri: kanun koymak–değiştirmek–kaldırmak, bütçeyi görüşmek, para basılmasına ve savaş ilanına karar vermek, genel–özel af ilan etmek, milletlerarası antlaşmaların onaylanmasını uygun bulmak.
• Denetim yolları: yazılı soru, genel görüşme, meclis araştırması, meclis soruşturması. (Gensoru ve sözlü soru yoktur.)
• TBMM seçimlerin yenilenmesine üye tam sayısının beşte üçü (360) ile karar verir.

Yürütme — Cumhurbaşkanı 1–2 soru

• Şartlar: 40 yaşını doldurmuş, yükseköğrenim yapmış, milletvekili seçilme yeterliliğine sahip Türk vatandaşı.
• Görev süresi 5 yıl, en fazla iki dönem seçilebilir. Devletin başı ve yürütme yetkisi kendisine aittir.
• Cumhurbaşkanlığı kararnamesi (CBK) çıkarabilir; ancak temel haklar, kişi hakları ve siyasi haklar ile kanunda açıkça düzenlenen konularda CBK çıkarılamaz. Çelişme hâlinde kanun üstündür.
• Cumhurbaşkanı yardımcılarını ve bakanları atar ve görevden alır; üst kademe kamu yöneticilerini atar.
• Bütçe kanun teklifini TBMM'ye sunar; kanunları 15 gün içinde yayımlar veya geri gönderir; OHAL ilan eder.

Yargı 1–2 soru

• Anayasa Mahkemesi: 15 üye. Kanunların anayasaya uygunluğunu denetler, bireysel başvuruları karara bağlar, Yüce Divan sıfatıyla yargılar.
• Yargıtay: adli yargının en üst mercii · Danıştay: idari yargının en üst mercii
• Sayıştay: kamu gelir–gider ve mallarının TBMM adına denetimi
• HSK: 13 üye; başkanı Adalet Bakanıdır, Adalet Bakanlığı Müsteşarı (Bakan Yardımcısı) doğal üyedir.
• Uyuşmazlık Mahkemesi: adli ve idari yargı arasındaki görev ve hüküm uyuşmazlıklarını çözer.
• Hâkimler bağımsızdır; kararlar hiçbir organ, makam veya kişi tarafından değiştirilemez.

İdare hukuku 1–2 soru

• Merkezden yönetim — başkent: Cumhurbaşkanı, bakanlıklar, Danıştay, Sayıştay, Millî Güvenlik Kurulu gibi yardımcı kuruluşlar.
• Merkezden yönetim — taşra: il (vali), ilçe (kaymakam), bucak. Vali devletin ve hükümetin ildeki temsilcisidir.
• Yerinden yönetim — yer yönünden: il özel idaresi, belediye, köy. Organları seçimle gelir, tüzel kişilikleri vardır.
• Yerinden yönetim — hizmet yönünden: üniversiteler, TRT, KİT'ler, meslek kuruluşları (barolar, TOBB), düzenleyici kurullar.
• Vesayet denetimi: merkezî idarenin yerel yönetimler üzerindeki denetimi; hiyerarşi ise aynı tüzel kişilik içindeki üst–ast denetimidir.
• İdarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolu açıktır.

Hangi başlıklardan soruluyor

• Kültür–sanat: Avrupa Kültür Başkenti, UNESCO listeleri, önemli müze ve kazılar, kitap/film ödülleri
• Spor: Avrupa ve dünya şampiyonalarının ev sahipleri ve galipleri, olimpiyatlar, Türkiye'de yapılan finaller
• Bilim–teknoloji: TEKNOFEST, uzay çalışmaları, yerli üretim araç ve uydular, Nobel ödülleri
• Çevre: yeni millî parklar, tabiat varlıkları, iklim zirveleri (COP), sıfır atık
• Uluslararası kuruluşlar: BM, NATO, AB, D-8, EİT, Türk Devletleri Teşkilatı — merkezleri ve üyelikleri
• Kurum kısaltmaları: TÜİK, TÜBİTAK, SPK, BDDK, RTÜK, KVKK, AFAD, TİKA, YÖK

Not defterine yaz iskelet

• Türkiye'nin UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndeki varlık sayısı 22 (20 kültürel + 2 karma); geçici listede 80 civarı varlık bulunuyor.
• Türkiye'deki millî park sayısı 50'ye ulaştı (Geben Vadisi'nin 2025'te ilan edilmesiyle).
• 2026 Avrupa Kültür Başkentleri arasında Slovakya'dan Trenčín yer alıyor.
• TEKNOFEST 2026 "Mavi Vatan" etkinliği 27–30 Ağustos 2026'da Kocaeli Gölcük'te düzenlendi.
• 2026 UEFA Avrupa Ligi finali İstanbul'da oynandı.
• Bunların üzerine kendi listeni kur: her hafta 5 madde ekle, sınava kadar 30 maddelik bir sayfan olur.